Rozmaitości teologiczne

Aspekt historyczny

Termin parafia jest spolszczeniem greckiego słowa paroikia, które z kolei pochodzi od słowa paroikein oznaczającego mieszkać obok. W języku biblijnym słowo to nabrało bardziej teologicznego znaczenia. Wulgata tłumaczy słowo paroikia jako peregrinatio, czyli wędrowanie, wędrówka, pielgrzymka. w Nowym Testamencie termin ten przedstawia Kościół na ziemi, oznacza pobyt wiernych jakby tylko tymczasowy, na obczyźnie, ponieważ ich właściwą ojczyzną jest niebo.

Ojcowie Kościoła terminem parafia szybko zaczęli określać konkretny Kościół lokalny. Stanowisko to pozwala na dokonywanie wielu odniesień pomiędzy współczesnymi parafiami a wspólnotami pierwszych chrześcijan. We wspólnotach tych były spełniane niemal wszystkie funkcje dzisiejszych parafii, dlatego uważa się te wspólnoty za pierwowzór parafii. Należy jednak pamiętać, że w pierwszych wiekach chrześcijaństwa tym terminem określano wspólnoty, które my nazwalibyśmy diecezjami. Na czele parafii stał biskup razem ze swoim prezbiterium, zasadniczo nie było innych kościołów niż kościoły biskupie. Termin parochus był wyłącznym tytułem biskupa aż do XV wieku.

Nie można jednak nie zauważyć, że w ówczesnych miastach nie było aż do edyktu mediolańskiego możliwości spotkania się wszystkich wiernych danego miasta w jednym miejscu. Biskup wysyłał swoich prezbiterów, aby przewodniczyli zgromadzeniom liturgicznym odbywającym się w poszczególnych dzielnicach miast i na prowincji. Stopniowo prowadziło to do powstawania sieci kościołów pomocniczych zwanych tituli, które stały się zaczątkiem sieci parafialnej.

Gdy po edykcie mediolańskim zdecydowanie wzrosła ilość wiernych oraz utworzone zostały obszerne terytorialnie nowe Kościoły diecezjalne, w celu zapewnienia odpowiedniej opieki duszpasterskiej konieczne stało się tworzenie dodatkowych miejsc kultu, nad którymi bezpośrednią opiekę sprawował prezbiter posyłany przez biskupa. Nadal jednak biskupi rezerwowali sobie sprawowanie większości sakramentów oraz w ważniejsze święta zwoływali wszystkich wiernych do kościoła katedralnego.

Można zatem stwierdzić, że proces kształtowania się pierwszych parafii nie jest umotywowany teologicznie, do jego istnienia przyczyniły się przede wszystkim względy praktyczno-pastoralne. Powstawanie parafii nie wiąże się także z dekretami papieskimi czy soborowymi. Jest to raczej proces biologicznego powstawania nowych, mniejszych organizmów kościelnych mający na celu skuteczniejsze docieranie z Ewangelią i posługą duszpasterską do poszczególnych środowisk.

Swój rozkwit parafia zaczęła przeżywać w czasach karolińskich, kiedy pełniła funkcje nie tylko religijne, ale także społeczne. Wtedy także na masową skalę zaczęto określać dokładny zarys terytorialny poszczególnych parafii. Związane było to z tzw. przymusem parafialnym, czyli obowiązkiem uczęszczania na nabożeństwa do własnego kościoła parafialnego oraz z wprowadzeniem obowiązku płacenia przez wiernych dziesięciny na rzecz Kościoła.

Ten stan został usankcjonowany przez dekrety Soboru Trydenckiego. Zgodnie z nimi odpowiedzialnym za parafię jest proboszcz, który działa z mandatu biskupa na określonym terytorium. Zasadniczym elementem parafii stało się właśnie terytorium, wspólnotowa odpowiedzialność została zagubiona na rzecz struktur administracyjnych. W związku z powszechnym podziałem na nauczający kler i nauczany lud wierni coraz mniej poczuwali się do odpowiedzialności za rozwój Kościoła. Sytuacja ta spowodowała również, że Kościół utożsamiany był jedynie z hierarchią.

Takie podejście do parafii było charakterystyczne dla całego okresu potrydenckiego. Eklezjologia potrydencka ujmowała Kościół jako instytucję, organizację pod przewodnictwem papieża, w której parafia była najniższą jednostką administracyjną powołaną dla sprawowania bezpośredniej opieki nad wiernymi. Spowodowało to podkreślenie autorytetu i praw proboszcza oraz sprowadziło jego rolę do jedynie administracyjnej, pomniejszając charakter duszpasterski. Dopiero pod koniec XIX oraz na początku XX wieku zaczęto dostrzegać kryzys tak pojmowanej parafii, która zatraciła swój charakter społeczności religijnej. Zostały wtedy podjęte, zwłaszcza w krajach Europy Zachodniej, liczne próby odnowy wspólnot parafialnych realizowane bądź na płaszczyźnie terytorialnej, bądź też wertykalnej. Często jednak nie przynosiły one widocznych owoców, ponieważ zajmowały się jedynie wycinkowym problemem nie poruszając zagadnienia całościowej formacji chrześcijańskiej.

Nowe możliwości związane z duszpasterstwem parafialnym zostały zauważone po Soborze Watykańskim II, który podkreślając eklezjologię communio pozwolił całościowo spojrzeć na problem odnowy parafii.

Aspekt teologiczno-prawny

Podejmując kwestię teologii parafii należy przede wszystkim określić jej miejsce w historii zbawienia. Jak można zauważyć analizując historyczny aspekt parafii, jej powstanie nie jest związane z żadnym nakazem Bożym. Parafia jest instytucją pochodzącą z ustanowienia kościelnego i jest jak najściślej powiązana z diecezją. Mówiąc więc o teologii parafii należy wyjść przede wszystkim z teologii Kościoła diecezjalnego.

Parafia była przez długi czas pojmowana jako określone terytorium diecezji mające duszpasterza posłanego przez biskupa. Pierwszym zasadniczym duszpasterzem parafii był biskup. W kwestii prawnej sytuacja ta została utrwalona przede wszystkim przez dekrety Soboru Trydenckiego. Znalazło to swoje odbicie w kanonach Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1917 roku, który co prawda nie zdefiniował parafii w sposób jednoznaczny, ale na jego podstawie wypracowano odpowiednią definicję – parafia jest to coetus fidelium intra territorium degentium. Nawiązując do tej definicji mówiło się zatem o terytorium, własnym ośrodku kultu, określonym ludzie i kapłanie jako zasadniczych elementach konstytuujących parafię.

Teologiczna reinterpretacja parafii zaczęła pojawiać się na początku XX wieku, w pracach takich teologów, jak F. X. Arnold, R. Guardini, C. Noppel, R. Parsch, L. Siemer, K. Rahner. w poszukiwaniach teologicznych wypracowano interesujące określenie parafii będącej realizowaniem Kościoła jako faktu. Zwrócono wtedy uwagę na istotne funkcje Kościoła, które realizują się w sposób najbardziej bezpośredni właśnie w parafii. Pojawiło się pojmowanie parafii jako wspólnoty wiary, kultu i miłości. Ponieważ są to funkcje przede wszystkim Kościoła lokalnego, dlatego w tym kontekście nie można mówić o teologii parafii, a jedynie o teologii Kościoła lokalnego, który urzeczywistnia się w parafii.

Powyższe sformułowanie pozwoliło za rozdzielenie funkcji zwyczajnych parafii, które są niezmienne jako będące z ustanowienia Bożego od nadzwyczajnych, realizowanych w zależności od istniejących potrzeb i sytuacji duszpasterskich.

Znalezienie odpowiedniej formuły teologicznej dla parafii i powiązanie jej z istniejącą definicją prawną pozwoliło na trafniejsze ukazanie elementu nadprzyrodzonego i doczesnego w parafii. Parafia jawi się zatem jednocześnie jako instytucja i jako wspólnota. Tak też potraktował parafię Sobór Watykański II, co znalazło swoje odniesienie w Kodeksie Prawa Kanonicznego z 1983 roku, który stwierdza, że parafia jest określoną wspólnotą wiernych, utworzoną na sposób stały w Kościele partykularnym, nad którą troskę pasterską, pod władzą biskupa diecezjalnego, powierza się proboszczowi jako jej własnemu pasterzowi.