Rozmaitości teologiczne

I. Etymologia słowa

Słowo gregorianka pochodzi od imienia papieża Grzegorza I Wielkiego. Urodził się on ok. 540 roku w Rzymie, w rodzinie patrycjuszy. Pełnił odpowiedzialne funkcje w mieście, nie dawały mu one jednak zadowolenia. Zaczął szukać swojego powołania życiowego. W wieku 35 lat założył klasztor we własnym domu. Przyjął święcenia diakonatu, potem pełnił służbę dyplomatyczną w Konstantynopolu. W 590 roku został wybrany papieżem jako pierwszy w historii zakonnik . Programem jego pontyfikatu miał być tytuł sługa sług Bożych, który do tej pory jest używany przez papieży.

W czasie swojego pontyfikatu Grzegorz Wielki prowadził bardzo otwartą politykę zagraniczną. Jest jednym z niewielu papieży mogących poszczycić się tak bogatą spuścizną literacką. Do dziś zachowały się: 4 księgi Reguły Duszpasterskiej, Wykład Księgi Hioba zwany Moralia, czterdzieści homilii niedzielnych, 24 homilie o proroctwach Ezechiela, ponad 800 listów oraz 4 Księgi Dialogów, zawierające życiorysy cudotwórców żyjących w Italii. W swoich dokumentach Grzegorz koncentrował się na problemach obyczajowości i religijności, nie wchodząc w spory doktrynalne. Nacisk kładł na elementy pobożności ludowej, przyczynił się do rozwoju kultu relikwii. Zreorganizował formy liturgii łacińskiej, ujednolicił i upowszechnił obrządek rzymski, a razem z nim rozpowszechnił śpiew kościelny, nazywany od jego imienia chorałem gregoriańskim.

II. Znaczenia słowa

Grzegorz Wielki był inicjatorem wielu dzieł, które otrzymały nazwę od jego imienia. Jest to przede wszystkim chorał gregoriański, który dzięki temu papieżowi został odnowiony i rozpowszechniony w Kościele zachodnim. Kolejnym, tym razem zainicjowanym po raz pierwszy przez Grzegorza, jest zwyczaj odprawiania 30 mszy świętych za zmarłego przez kolejne 30 dni. Kiedyś żywo rozpowszechniony był też zwyczaj obchodzenia święta szkolnego, nazywanego od imienia św. Grzegorza, patrona studentów, gregoriankami.

A. Chorał gregoriański

Historia śpiewu gregoriańskiego sięga pierwszych wieków Kościoła i jego liturgii, szczególnie po przyjęciu języka łacińskiego jako języka liturgii. Z tego okresu nie posiadamy wielu wiadomości o tym śpiewie. Z pewnością był to jednak śpiew jednogłosowy, pochodzący z tradycji synagogalnej, greckiej i bizantyjskiej. Jego rozkwit rozpoczął się dopiero wtedy, gdy ostateczną formę nadał mu św. Grzegorz Wielki w VI w. Dzieło św. Grzegorza bardzo szybko rozszerzyło się po całej Italii, a przez jego uczniów trafiło do Anglii. We Francji śpiew ten wprowadzany został przez Pepina. Po raz pierwszy określenia carmen gregorianum użył papież Leon IV około 850 roku.

Chorał gregoriański jest śpiewem monodycznym do tekstu łacińskiego, o swobodnym rytmie i melodyce wybitnie wokalnej. Odznacza się rozmaitością stylów i bogactwem form. Chorał jest funkcjonalnie związany z rytem Kościoła rzymsko-katolickiego i stanowi jedną z 4 odmian śpiewu kościelnego w Kościele zachodnim obok śpiewu ambrozjańskiego związanego z rytem ambrozjańskim, śpiewu galijskiego związanego z rytem galijskim i śpiewu mozarabskiego związanego z rytem mozarabskim.

1. Źródła chorału gregoriańskiego

Podstawowymi źródłami chorału gregoriańskiego są księgi liturgiczne rękopiśmienne lub drukowane. Najstarsze teksty zawarte są w sakramentarzach: leoniańskim (V w.), galezjańskim (VII-VIII w.) oraz gregoriańskim (VIII w.). Z tych ksiąg powstały następnie mszały (Missalia plenaria), w Polsce najstarszym tego typu mszałem jest rękopis pochodzący z opactwa benedyktyńskiego Niederaltaich k. Pasawy (ok. 1070-1131).

Innymi źródłami są kantatoria, zawierające śpiewy solowe liturgii mszalnej, antyfonarze, graduały oraz procesjonały. Najstarsze rękopisy tych źródeł zawierające chorał gregoriański zachowały się w bibliotekach opactw benedyktyńskich Sankt Gallen, Metz, Einsiedeln, Monte Cassino.

2. Notacja

Sposoby zapisywania chorału gregoriańskiego za pomocą znaków graficznych używane na przestrzeni wieków można podzielić na trzy grupy: notacja cheironomiczna, literowa i diastematyczna.

a. Notacja cheironomiczna

Nazwa tej notacji wywodzi się od sposobu uczenia śpiewu i dyrygowania zespołem, polegającego na tym, że dyrygent ręką kreślił w powietrzu przebieg melodii, a śpiewacy naśladowali go głosem. Notacja cheironomiczna składa się ze specjalnych znaków - neum, które były umieszczane bez linii, bezpośrednio nad tekstem. Nie określały one dokładnie wysokości dźwięku, interwałów ani wartości rytmicznej dźwięków. Wskazywały jedynie na liczbę nut i kierunek melodii.

b. Notacja literowa

W tej notacji do oznaczania wysokości dźwięków używano liter alfabetu łacińskiego lub łacińskiego i greckiego, przy czym każda litera oznaczała jeden dźwięk. Litery umieszczane były nad tekstem bądź na jednakowym poziomie, bądź też na różnych wysokościach zgodnie z przebiegiem melodii.

c. Notacja diastematyczna

W tym zapisie określone są dokładnie interwały. Początkowo był to zapis bez linii, z rozmieszczonymi na różnych wysokościach neumami, dopiero od XI wieku zaczęto wprowadzać linie, często barwione dla określenia wysokości. Głównym inicjatorem tej notacji był mnich benedyktyński Gwido z Arezzo (+ 1050).

B. Msze gregoriańskie

Mszami gregoriańskimi nazywane jest 30 mszy odprawianych w intencji jednej osoby zmarłej w ciągu 30 kolejnych dni, przez jednego lub wielu kapłanów. Praktyka ta datuje się od VI wieku i wiąże się z papieżem Grzegorzem Wielkim, który polecił odprawiać przez 30 dni msze za zmarłego mnicha benedyktyńskiego, przy którym znaleziono pewną ilość pieniędzy, co na owe czasy było bardzo wielkim przewinieniem. Trzydziestego dnia miał się ów zakonnik pojawić św. Grzegorzowi i dziękować za okazane mu miłosierdzie - odprawione msze wyjednały mu bowiem wybawienie z czyśćca.

Praktyka ta zaczęła rozwijać się w VIII wieku, najpierw w klasztorach, a następnie w innych kościołach. Towarzyszyło jej przekonanie o szczególnej skuteczności mszy gregoriańskich dla zmarłych, którzy znajdowali się w czyśćcu. Początkowo Stolica Apostolska potępiła niektóre praktyki mszalne zbliżone do mszy gregoriańskich, te jednak najpierw pośrednio, a potem wyraźnie otrzymały jej aprobatę. Zdaniem Kongregacji Odpustów zaufanie wiernych do mszy gregoriańskich jako szczególnie skutecznych dla uwolnienia zmarłego od kary czyśćca, należy uważać za rozumne i zgodne z wiarą.

Msze gregoriańskie nie są obdarzone żadnymi odpustami. Praktyka ta opiera się tylko na przeświadczeniu wiernych o jej skuteczności. Większość teologów uważa, że źródłem tej skuteczności są zasługi papieża Grzegorza i jego wstawiennictwo.

Problemem dość długo dyskutowanym wśród teologów było zwrócenie uwagi na zachowanie ciągłości odprawiania mszy. Niektórzy uważali, że jakiekolwiek przerwanie ciągłości, nawet z obiektywnych przyczyn, zobowiązywało do odprawiania mszy gregoriańskich od nowa. Ostateczne rozwiązanie tej kwestii przyniosła deklaracja Tricenario Gregoriano, w której stwierdzono, że msze gregoriańskie przerwane z powodu nieprzewidzianej przeszkody (np. choroba) lub uzasadnionej przyczyny (np. odprawienie mszy pogrzebowej lub za nowożeńców) zachowują te same owoce, jakie dotychczas przypisywała im praktyka Kościoła. Obowiązuje wówczas jak najszybsze dopełnienie liczby mszy.

C. Święto szkolne

W dawnej Polsce z dniem św. Grzegorza (12 marca) rozpoczynał się rok szkolny. Był to dzień obchodzony wesoło, zarówno przez dzieci, jak i młodzież studencką. Nauczyciele byli wtedy opasywani przez dzieci sznurem z obwarzankami. Studenci natomiast obchodzili domy przebrani za biskupa i księży w przebrania zrobione z papieru, śpiewając piosenki, a w zamian otrzymywali dary, którymi najczęściej było coś do zjedzenia.

Innym zwyczajem związanym z tym dniem był tzw. karnawał żaków. Każdy żak, który dopiero rozpoczynał naukę, otrzymywał od kolegów imię gregorianka. Żacy biegali po mieście i wołali: Grege, Grege, Gregory, pójdźcie, dzieci, do szkoły.

Bibliografia
Z. Bernat: Chorał gregoriański. W: Encyklopedia Katolicka. Red. R. Łukaszyk, L. Bieńkowski, F. Gryglewicz. T. 3. Lublin 1979 kol. 221.
J. Chwałek: Chorał gregoriański. W: Encyklopedia Katolicka. Red. R. Łukaszyk, L. Bieńkowski, F. Gryglewicz. T. 3. Lublin 1979 kol. 224-225.
P. Hemperek: Gregoriańskie msze. W: Encyklopedia Katolicka. Red. J. Walkus. T. 6. Lublin 1993 kol. 138-139.
J. W. Kowalski: Poczet papieży. Warszawa 1985.
S. Madajewski: Urzędnik - zakonnik - papież. "Gość Niedzielny" R. 2003 nr 35
I. Pawlak: Chorał gregoriański. W: Encyklopedia Katolicka. Red. R. Łukaszyk, L. Bieńkowski, F. Gryglewicz. T. 3. Lublin 1979 kol. 223-224.
G. M. Sunol: Zasady śpiewu gregoriańskiego. Poznań, Warszawa, Lublin 1957.
J. Śliwański: Słownik informacyjny zwyczajów polskiego roku obrzędowo-kościelnego. Paryż 1976.
W. Zaleski: Święci na każdy dzień. Warszawa 1989.