Rozmaitości teologiczne

W rejonach o dużym zasięgu geograficznym władzy biskupa zastosowano już znaną z wielkich miast metodę tworzenia kościołów podległych biskupowi, ale stale obsługiwanych przez własny kler. Tą drogą doszło powoli do wytworzenia się sieci kościołów parafialnych. Trzeba jednak rozróżnić powstawanie kościołów wiejskich, poświadczone wyraźnie na przykład w Galii już w IV wieku, od uzyskiwania przez nie i obsługujący je kler daleko idącej niezależności od kościoła biskupiego, co dopiero stanowiło o powstaniu parafii. Sama nazwa parafii, rzecz znamienna, dopiero znacznie później utożsamiła się z instytucją do dziś tak określaną; w V-VI wieku, a nawet i w kilku następnych stuleciach, terminu "parochia" używano przede wszystkim dla określenia diecezji. s.29

Ogromny jest też wkład reformy karolińskiej w dzieło ustabilizowania i umocnienia struktury organizacyjnej chrześcijaństwa. Zgodnie z ustalającą się od kilku stuleci praktyką parafia stanowić ma podstawową komórkę życia religijnego, a właściwie - w ogólności publicznego. Jest ona bowiem nie tylko, z organizacyjnego punktu widzenia, najniższą jednostką administracji kościelnej, ale również państwowej. W życiu liturgicznym zadania kultowe parafii zdają się wyraźnie wysuwać na czoło. Kościół parafialny jest przede wszystkim miejscem kultu publicznego, w którym w dni określone wszyscy parafianie - jak pamiętamy - obowiązani są brać udział. s.42

Funkcje religijne i społeczne parafii zakładają dokładne określenie jej terytorium. Czasy karolińskie przynoszą zatem nie tylko dalszą rozbudowę sieci parafialnej, która objąć ma wszak całą ludność, ale i zakrojoną na wielką skalę akcję ustalania zasięgu terytorialnego parafii i jednostek kościelno-państwowych wyższego rzędu. s.43

Są dane wskazujące, że w takiej na przykład Francji masy ludności wiejskiej zaczęły właśnie w XI wieku traktować chrześcijaństwo inaczej jak dotychczas, mianowicie w większym stopniu jako coś własnego, a nie narzuconego z zewnątrz. Wysunięto ostatnio hipotezę, że wówczas dopiero wykształca się ostatecznie we Francji po kilkusetletnim okresie rozwoju parafia w sensie podstawowej dla ludności wiejskiej grupy społecznej. Grupa ta, skupiając się przy własnym kościele i cmentarzu, nabiera w świadomości swych członków wartości, staje się ich grupą. s.171

J. Kłoczowski: Wspólnoty chrześcijańskie. Grupy życia wspólnego w chrześcijaństwie zachodnim od starożytności do XV wieku. Kraków 1964.