Rozmaitości teologiczne

Termin "parafia" (paroikia, paroecia, potem parochia, paroisse, parrocchia, parish, Pfarre) pochodzi od słowa greckiego paroikein, które w grece klasycznej znaczyło "mieszkać obok". Słowo paroikos znaczyło w języku potocznym "sąsiad", zaś w języku pracowniczym oznaczało obcego, który osiedlił się w danym mieście. Podobne znaczenie ma ono w Piśmie św. ST (Septuaginta), gdzie słowo paroikos oznacza obcego, zamieszkałego w ziemi żydowskiej. Tym samym terminem określani są Żydzi w czasie pobytu w Egipcie. Oznacza ono także ziemską wędrówkę Izraela (1 Krn 29,15). Wulgata tłumaczy słowo paroikein jako peregrinari, zaś paroikia jako peregrinatio. W Nowym Testamencie paroikia oznacza również obecny stan Kościoła tu na ziemi, tzn. pobyt wiernych na obczyźnie, podczas gdy właściwą ich ojczyzną jest niebo (1 P 1,17). Podobnie u pierwszych ojców Kościoła. Już jednak w I liście św. Klemensa Rzymskiego znajdujemy zdanie, z którego wynika, że słowo to było rozumiane jako Kościół istniejący w określonym miejscu (np. w Rzymie, w Koryncie), zaś od poł. II w., np. u Ireneusza, słowo paroikia oznacza już ecclesiam particularem, a więc Kościół, jako istniejący hic et nunc. s.11-12

Już jednak na początku czwartego wieku chrześcijaństwo zaczęło się szerzyć także na wsiach, powstawały kościoły wiejskie i termin paroikia paroecia zaczęto coraz bardziej łączyć z tymi właśnie wiejskimi placówkami duszpasterskimi. Termin jednak parochus pozostał przy biskupie aż do XV w., jako jego wyłączny tytuł. s.12-13

Ujęcie kanoniczne podkreśla, jak widzimy, bardzo mocno związek parafii z diecezją, zaznaczając, że jest ona częścią terytorium diecezji. Zwraca równocześnie uwagę na terytorialny charakter parafii. […] Jeżeli pierwsza część zacytowanej definicji podkreśla mocno związek parafii z diecezją i terytorium, to druga jej część zwraca uwagę na jej samoistność (własny kościół, lud i kapłan) oraz na jej społeczne elementy: lud jako przyczyna materialna i główny element grupy społecznej, kościół jako główny ośrodek grupowy, wreszcie uprawniony kapłan-duszpasterz jako nie tylko przywódca, ale sprawujący władzę, wyposażony w "charisma of office". Określenie to wymienia więc pewne elementy socjologiczne, ale nie wyczerpuje podstawowych składników grupy społecznej i z punktu widzenia socjologa musiałoby być uznane za niewystarczające. Nie mówi nic o czynnościach wspólnogrupowych, mówi tylko o czynnościach duszpasterskich kapłana, jak gdyby on był jedynym elementem aktywnym w parafii. s.13-14

Podobną myśl krótko wyraża znany teolog K. Rahner: "Parafia jest podstawowym urzeczywistnieniem Kościoła jako faktu" [K. Rahner: Zur Theologieder Pfarre. W: Die Pfarre. Red. K. Rahner. Freiburg i/Br. 1956 s. 34]. Widać z tego, że podczas gdy prawo kanoniczne stwarza tylko warunki po temu, ażeby parafia w ramach struktury organizacyjnej Kościoła mogła wykształcić się w społeczność, we wspólnotę życia religijnego, w ujęciu teologicznym ten wspólnotowy charakter parafii wysuwa się na pierwszy plan. Jest ona jak gdyby skonkretyzowaniem społeczności Kościoła, czyniąc go dla wiernych czymś bezpośrednio widzialnym. s.15-16

Niektórzy autorzy, np. Greinacher, zwracają uwagę na to, że podanie jakiejś jednolitej definicji parafii jest po prostu niemożliwe. Poszczególni autorzy, którzy się tego podejmują, różnią się samym zasadniczym sposobem podejścia do definiowanej rzeczywistości. s.21

Integralna definicja parafii brzmiałaby więc, jak następuje: Parafia jest to grupa ludzi, zamieszkujących określone terytorium, związanych aktualnie lub potencjalnie jednością wiary, kultu oraz miłością wzajemną w Chrystusie Mistycznym - Głowie Kościoła, przebywającym eucharystycznie w kościele parafialnym, który jest ośrodkiem życia religijnego grupy, i zmierzających pod przewodnictwem własnego - wysłanego przez biskupa, wyposażonego przez Kościół w odpowiednią władzę religijną - duszpasterza do udoskonalenia duchowego i zbawienia. s.25

Zwraca się uwagę na to, że niemal wszystkie funkcje, jakie spełnia parafia, były sprawowane przez pierwotne gminy chrześcijańskie (posługa słowa, kult eucharystyczny, troska duszpasterska), a zatem gminy te można uważać za pierwowzór późniejszych parafii. Nie były to jednak parafie w ścisłym tego słowa znaczeniu, gdyż na ich czele stał z reguły biskup. Można więc szukać podobieństw organizacyjnych między pierwszymi gminami chrześcijańskimi a parafiami wieków późniejszych, ale nie można gmin tych identyfikować z parafiami ani też szukać w nich podstaw teologicznych dla parafii. s.27

Powstawanie wiejskich kościołów jako ośrodków kultu i ustanowienie duchowieństwa, które te kościoły obsługiwało utrzymując równocześnie ich łączność z biskupem i kościołem, stwarzały podstawowe elementy ustroju parafialnego. Dalsze elementy tego ustroju to określone terytorium parafii i prawa parafialne. s.33

Widać z tego, że ustrój parafialny rozwinął się w Kościele stopniowo, ale już przed reformą trydencką parafia stanowiła odrębną, opartą na mocnych podstawach prawnych, jednostkę organizacyjną w Kościele. Wydaje się także, że stanowiła wyraźnie określoną społeczność religijną z własnym ludem, ośrodkiem grupowym, zinstytucjonalizowanymi czynnościami grupowymi i o pewnej - przynajmniej organizacyjnej, a zapewne i społecznej - zwartości. To ostatnie wydaje się nie ulegać wątpliwości, gdy się zważy, że nawiązywała ona bardzo mocno do grup terytorialno-sąsiedzkich, a nawet niekiedy wchłonęła te grupy organizacyjnie, o czym świadczy choćby używana terminologia (Gemeinde, przekształcenie pagus w paroisse itp). s.38

Z drugiej strony jednak w okresie potrydenckim, kiedy należało zwrócić uwagę na podkreślenie stanowiska hierarchii kościelnej w sporach z protestantami, zeszła na dalszy plan idea parafii jako społeczności religijnej; traktowano ją raczej jako okręg duszpasterski. To prawnoadministracyjne pojmowanie parafii prowadziło do zbyt mocnego podkreślania praw proboszcza, co w połączeniu z laicko-józefińskimi ideami oświecenia doprowadziło w praktyce do tego, że stanowisko proboszcza sprowadzano bardziej do rangi urzędnika państwowego i działacza oświatowego aniżeli duszpasterza w ścisłym tego słowa znaczeniu. s.39

Parafia jako wspólnota wierzących jest lokalnym Kościołem. Uczestniczy zatem w jakimś stopniu w funkcjach i zadaniach Kościoła powszechnego. Jest ona zatem przede wszystkim wspólnotą wiary, miejscem, w którym dawane jest świadectwo prawdzie Chrystusowej, gdzie prawda ta jest głoszona i przyjmowana. Jest to nie tylko miejsce, w którym dokonuje się społeczny proces przekazywania prawdy objawionej, ale także środowisko, w którym prawda ta konkretyzuje się przez swój związek z kulturą lokalną i dzięki temu może być przyjmowana i rozumiana. s.53

Parafia jest ponadto, i to jest druga jej funkcja, miejscem kultu, wspólnota liturgiczną. Spotkanie człowieka z Chrystusem dokonuje się w parafii nie tylko za pośrednictwem prawdy objawionej, ale także w postaci kultu, który jest odpowiedzią człowieka naprawdę, wyrazem jego zaangażowania i oddania w stosunku do Boga. Liturgia to modlitwa, ofiara i sakramenty. s.53

Trzecią istotną funkcją parafii jest miłość, której zewnętrzne wyrazy, czyny braterskiej miłości są dowodem autentyczności wiary i kultu. s.53

Parafia wreszcie spełnia bardzo istotna funkcję jednoczenia wiernych z całym Kościołem oraz z innymi jego strukturami. Czynnikiem łączącym wiernych z całym Kościołem jest udział w funkcjach parafii, które są funkcjami Kościoła, ale tym, który tę łączność organizacyjną i teologiczną utrzymuje, jest kapłan, duszpasterz. s.54

Centralnym zagadnieniem badań pozostanie zawsze więź wspólnotowa parafii oraz wszystko, co tę więź wyjaśnia i kształtuje. Problemy szczegółowe mogą i powinny być potraktowane w badaniach jako wyznaczniki tej więzi. Nie znaczy to, że nie stanowią one lub nie mogą stanowić same dla siebie odrębnego przedmiotu badań, ale winny one być interpretowane w świetle roli, jaką odgrywają we wspólnocie parafialnej, w odniesieniu do całości systemu parafialnego. Dotyczy to takich zagadnień, jak ideologia religijna, praktyki oraz poszczególne elementy moralności religijnej i religijnie motywowanej. s.69

Ciągle jeszcze uważa się, przynajmniej w naszym kraju, że parafia tylko wtedy może być zwartą społecznością religijną, jeżeli rozmiarami swymi i zasięgiem terytorialnym pokrywa się z jakąś dobrze zintegrowaną jednostką ekologiczną, z jakimś osiedlem, czyli wspólnotą sąsiedzką (community, neighbourhood unit). Na tym założeniu opierała się zresztą zawsze organizacja parafialna, nawiązując do jakichś wspólnot naturalnych. Nie bez słuszności podkreśla się także, że sama parafia jest czynnikiem integrującym społeczności sąsiedzkie, że zatem można mówić o swojego rodzaju współzależności między religijnymi a społeczno-gospodarczymi czynnikami integracji. s.76

Niektórzy biskupi już w przeszłości (np. abp Bilczewski) stawiali zasadę, że każda wieś winna posiadać własną, niewielką choćby kaplicę mszalną. Wielu proboszczów ze względów czysto praktycznych szuka i dziś takich rozwiązań, ale są także tacy, którzy uważają, że są one po prostu szkodliwe, gdyż dzielą parafię i stwarzają niepokonalne prawie trudności utrzymania i obsłużenia tych dodatkowych ośrodków kultu. […] Twierdzenie jednak, że lokalne ośrodki kultu rozbijają parafię, wydaje się nieuzasadnione; jeśli bowiem grupa duszpasterzy tworzy zwartą wspólnotę pod kierownictwem proboszcza, terytorialny podział funkcji nie może zmniejszyć, lecz raczej pogłębia integrację wspólnoty parafialnej. s.78-79

Nie znaczy to jednak bynajmniej, że miasto jest jedynie nagromadzeniem ludzi i instytucji na pewnym obszarze geograficznym. Przeciwnie, miasto i jego okolice stanowią pewną całość organiczną i funkcjonalną. Łączy przy tym ludzi w ich świadomości, jest więc niewątpliwie, w socjologicznym tego słowa znaczeniu, wspólnotą. Powiedzieliśmy, że miasto jest całością organiczną, tzn. że jest ono całością złożoną z mniejszych jednostek socjologicznych. Te jednostki to nie tylko rodziny, ale także istniejące w ramach społeczności sąsiedzkie (neighbourhood units), dzielnice lub osiedla. Każde większe miasto da się od biedy na takie odrębne dzielnice podzielić, przy czym po[d]stawą podziału są nie tyle kryteria geograficzne czy urbanistyczne, ile socjologiczne. s.87

Nie zawsze, rzecz jasna, jest możliwy natychmiastowy podział wielkich parafii i w tych wypadkach stosuje się niekiedy, jako natychmiastowe zapobieżenie złu, ich podział na strefy duszpasterskie, w których proboszcz powierza duszpasterstwo jednemu z wikarych jako rektorowi lokalnego ośrodka duszpasterskiego (kaplicy, kościoła filialnego). Rozwiązanie takie należy jednak uważać jedynie za tymczasowe, przejściowe. s.91

W wielkich parafiach proboszczowie przydzielają pieczę duszpasterską nad określonymi terytoriami i ośrodkami swoim współpracownikom, którzy działają pod kierownictwem proboszcza i w powiązaniu z centralnym ośrodkiem w parafii. Zlecają też swym pomocnikom określone funkcje, czyli zakresy spraw. Ścisły związek z centralnym ośrodkiem parafialnym oraz z osobą proboszcza sprawia, że takie rozczłonkowanie działalności nie tylko nie powoduje rozbicia parafii, ale może przyczynić się do jej większej zwartości. s.133

Funkcja dostosowania w społeczności parafialnej polega na zachowaniu zdolności stałego odnajdywania religijnej formuły zmieniającej się rzeczywistości społecznej, wiązania w działaniu parafii jako całości i w życiu parafian religii ze zmieniającymi się warunkami życia społecznego. Tylko w ten sposób parafia jest w stanie zaspokoić wszystkie religijne potrzeby parafian. s.225-226

J. Majka: Socjologia parafii. Zarys problematyki. Lublin 1971.