Rozmaitości teologiczne

Z punktu widzenia teorii grupy społecznej duże znaczenie ma nie tylko faktyczne istnienie stosunków społecznych, lecz także natura tych stosunków. Według G. Gurvitcha, w życiu społecznym należy odróżnić dwa typy stosunków społecznych: "stosunki w grupie" i "stosunki międzyjednostkowe", czyli "stosunki jednego z drugim". Pierwsze powstają przez wspólne dążenie osób do jednego celu, drugie zaś - przez taką działalność jednostek, w której traktują one jedną lub więcej osób jako środek do osiągnięcia własnego celu. Przykładem relacji grupowej jest zespół aktorów dających przedstawienie, zaś przykładem relacji międzyindywidualnej jest: sprzedawca - kupujący. Gurvitch podkreśla, że tylko relacje interpersonalne wytwarzające poczucie "my", czyli relacje grupowe, tworzą grupę społeczną. Zależnie od typu stosunków społecznych można mówić o parafii, że jest grupą społeczną lub tylko - jak się wyraża E. Pin - "prostym systemem społecznym". Ten sam autor przestrzega, żeby z zaniku "relacji grupy", jednakże przy zachowaniu "relacji jednego z drugim" w sferze religijnej, nie wyciągać wniosków o utracie poczucia przynależności do społeczności globalnej, czyli do Kościoła. s.47

Punktem wyjścia dla analizy współczesnych typów parafii jest sytuacja istniejąca w dwóch parafiach krańcowych - we wsi tradycyjnej i wielkim mieście. Tradycyjna parafia wiejska stanowi typ parafii-wspólnoty lokalnej. Nazwa pochodzi stąd, że granice jej pokrywają się z ekologicznymi granicami społeczności lokalnej. s.49

Omówiony typ wspólnoty nie stanowi grupy ściśle religijnej, opartej na wierze i instytucjach pochodzenia ogólnokościelnego. Religia i jej instytucje zostały wcielone i przystosowane do potrzeb tradycji lokalnej, tworząc jeden z elementów wspólnoty miejscowej. s.49

W środowisku wielkomiejskim bardziej jeszcze niż w innych środowiskach parafia ulega przekształceniu. Terytorium miasta nie grupuje już swoich mieszkańców na zasadzie więzi bezpośredniej i osobowej, lecz tworzy wyspecjalizowane organizacje i zrzeszenia, które pośredniczą między jednostką a instytucjami. Wspólnotowe ujęcie roli zanika, powstają zaś nowe wyspecjalizowane role, które prawie wcale nie nakładają się na siebie. Proces ten nazywa się dyferencjacją i racjonalizacją życia miejskiego. Towarzyszy mu kształtowanie się postawy indywidualizmu i utylitaryzmu. Ludzie unikają kontaktów zewnętrznych koncentrując się na prywatnej sferze życia. s.50

Specjalizacja w zakresie wszystkich funkcji społeczeństwa miejskiego prowadzi do desakralizacji i laicyzacji życia, choć nie wyłącznie. Katolicy o religijności tradycyjnej pozbawionej głębszych podstaw najczęściej obojętnieją. Zabrakło im zewnętrznych bodźców w postaci nacisku duchowieństwa, presji opinii publicznej, nawyków środowiskowych, które dawniej sprzyjały kultywowaniu praktyk religijnych. Wyobcowanie ze wspólnoty lokalnej jest u nich równoznaczne z wykorzenieniem religii. Z drugiej strony jednak specjalizacja funkcji w mieście sprzyja pogłębianiu się religijności i poszukiwaniu indywidualnej motywacji rel[i]g[i]jnej. s.50

W odpowiedzi na drugie pytanie stwierdzono, że tylko jeden typ parafii tworzy wspólnotę w sensie grupy pierwotnej, mianowicie parafia-wspólnota lokalna, która zresztą znajduje się w rozkładzie; inne zaś, jak parafia-agregat, parafia-zwykły system społeczny i parafia-zrzeczenie, albo jej nie tworzą, albo tworzą grupę celową w sensie grupy wyspecjalizowanej, stanowiącej charakterystyczny rys współczesnego społeczeństwa zurbanizowanego. s.52

W. Piwowarski: Parafia katolicka jako grupa społeczna. „Zeszyty Naukowe KUL” R. 12: 1969 nr 3 (47) s. 43-52.