Rozmaitości teologiczne

Parafia nie jest instytucją z ustanowienia Bożego, ale jest wytworem Kościoła historycznego. Została ona powołana do życia w określonych warunkach historycznych i podlega dziejowym przemianom. Stąd naturalne okresy rozkwitu i zastojów, a nawet zaniku. W przypadku parafii nic nie jest trwałe, z wyjątkiem jej celu teologicznego. Nie ma jednolitego poglądu w sprawie powstania parafii. Inaczej jej rozwój przebiegał na Wschodzie, a inaczej na Zachodzie. Wszystkie funkcje, jakie spełnia parafia, były sprawowane przez pierwotną gminę chrześcijańską, która stanowiła ramy życia kościelnego w pierwotnym Kościele. Uważa się pierwotne gminy chrześcijańskie za pierwowzór parafii. Nie były to jednak parafie w dzisiejszym znaczeniu, gdyż na ich czele stał biskup, a nie prezbiter. Zachodzą podobieństwa organizacyjne między pierwotnymi gminami chrześcijańskimi a parafiami późniejszych wieków, ale nie możemy tych gmin identyfikować z parafiami, ani też w nich szukać podstaw teologicznych dla istnienia i funkcjonowania parafii. s.63

Mimo prześladowań liczba chrześcijan wciąż rosła. W miastach, a szczególnie w Rzymie i Aleksandrii, jedyne miejsce kultu, którym była katedra biskupia, stało się niewystarczające. Już za papieża Ewarysta były w Rzymie miejsca kultu zwane "tituli". Przy końcu III wieku liczba ich w Rzymie wynosiła 25. Nie ma tego rodzaju danych np. w odniesieniu do Mediolanu czy Kartaginy. Z podziałem Rzymu na "tituli" wiąże się przypisanie prezbiterów do poszczególnych miejsc i udzielanie im uprawnień do sprawowania w nich Eucharystii, przepowiadania Słowa Bożego, udzielania chrztu św., sakramentu pokuty itp. Prezbiterzy "titolari" tworzyli tzw. radę biskupią. Niektórzy dopatrują się w fakcie istnienia "tituli" początku tworzenia się systemu parafialnego. Paralelnie do rozwoju "tituli" powstawały i rozwijały się w Rzymie inne miejsca spotkań, zwane katakumbami. s.66-67

Nauczaniu podstawowych prawd wiary i moralności towarzyszyła praktyka konsekwentnego życia chrześcijańskiego: ortodoksja i ortopraktyka szły w parze, nigdy nie występowała jedna bez drugiej. s.67

Geneza parafii nie wiąże się ani z soborem, ani dekretami papieskimi czy synodalnymi. Powstanie parafii jest dziełem spontanicznym, aktem o wymiarze lokalnym. s.71

Parafia stopniowo, ale systematycznie, przeobrażała się ze wspólnoty religijnej - eucharystycznej w instytucję, jednostkę administracyjną, przechodziła od koncepcji misyjnej w jednostkę terytorialną. s.81

Sobór Trydencki, jak twierdzi J. Comblin, nie widział w parafii wspólnoty, ale instytucję, gdzie udziela się sakramentów św. i naucza wiernych i gdzie proboszcz ma osobistą odpowiedzialność za parafian. Stąd i przynależność do parafii trydenckiej kształtuje się bardziej jako przynależność do instytucji religijnej niż do wspólnoty. Przynależność tę określają elementy tworzące instytucję parafialną. Sobór Trydencki wyakcentował wśród tych elementów terytorium, proboszcza znającego swych parafian, świątynię oraz czynności parafialne, a zwłaszcza udzielanie sakramentów św. Trzy elementy parafii: określony lud parafialny, własny kościół i własny pasterz zostały określone wyraźnie. s.92

Okres potrydencki charakteryzował centralizm i jurydyzm w podejściu do eklezjologii. Kościół w teologii K. Bellarmina był instytucją, organizacją o zasięgu światowym pod przewodnictwem papieża, osobą prawną. Konsekwentnie parafie były traktowane jako najniższe jednostki organizacyjne Kościoła, powołane dla bezpośredniej opieki duszpasterskiej nad wiernymi. To prawno-administracyjne rozumienie parafii prowadziło do zbyt mocnego podkreślania praw proboszcza. To zaś w połączeniu z laicko-józefińskimi ideami Oświecenia doprowadziło w praktyce do sprowadzenia stanowiska proboszcza bardziej do rangi administratora i działacza oświatowego niż duszpasterza w pełnym tego słowa znaczeniu. Jak z jednej strony zagubiono w tym okresie ideę parafii jako społeczności religijnej, tak z drugiej strony wystąpiły dążenia do podniesienia jeszcze autorytetu proboszczów. Wyraz tej ostatniej tendencji dał synod w Pistoi (1786) twierdząc, że "parafia jest z ustanowienia Bożego". Stwierdzenie to zostało potępione przez Piusa VI w Konstytucji "Auctorem fidei" w 1794 roku. s.95

Dyskusja znalazła swoje zakończenie w pismach K. Rahnera, odsuwających przeważający do niedawna indywidualizm i subiektywizm i odkrywających na nowo parafię jako wspólnotę. Parafia nie jest dłużej tylko instytucją opieki duszpasterskiej nad wiernymi ale miejscem - wydarzeniem Kościoła, wspólnotą dla zbawczego działania Chrystusa. s.97

Vaticanum II zauważyło i dowartościowało wspólnotowy wymiar parafii. Parafia jest wspólnotą i organizacją jednocześnie, powiązaną strukturami ponadparafialnymi i otwartą na diecezję, a przez nią na Kościół Powszechny. Z soborowej definicji parafii wynikają, jak się wydaje, główne płaszczyzny przynależności do parafii: przepowiadanie Słowa, liturgia, a zwłaszcza sprawowanie Eucharystii oraz braterstwo wszystkich parafian i ich związek w duszpasterzem pozostającym w ścisłych relacjach z biskupem. s.98

R. Kamiński: Aspekt historyczny przynależności do parafii. "Częstochowskie Studia Teologiczne" R. 9-10: 1981-1982 s. 61-98.