Rozmaitości teologiczne

Przez funkcję parafii będziemy rozumieć zespół zadań umożliwiających z jednej strony realizację celów parafii, a z drugiej strony zaspokojenie potrzeb jej członków. Wydaje się, że takie ujęcie funkcji parafii jest uzasadnione w świetle adhortacji apostolskiej Evagelii nuntiandi, gdzie jest mowa, że działanie pastoralne nie byłoby pełne, gdyby uwzględniało tylko wymogi normatywne, a pomijało konkretne potrzeby ludzi. s. 52

Parafia została pozbawiona także mikrostruktur, poprzez które wierni uczyli się nowych ról i rozwijali poczucie przynależności religijnej. Pozostała przy parafii rodzina coraz bardziej ograniczała się do własnych preferencji. Wytwarza się "próżnia społeczna" pomiędzy parafianinem a parafią oraz brak interakcji w płaszczyźnie religijnej między parafianami. Sytuacja ta zmusza parafię do odnowy tradycyjnych funkcji oraz realizacji funkcji nowych, będących odpowiedzią parafii na potrzeby naszych czasów. s. 53-54

Koncepcja parafii związana jest ze sposobem pojmowania Kościoła. Można mówić o parafii w teologicznym znaczeniu, o ile w niej i przez nią istnieje i działa diecezja i Kościół powszechny. Stąd podstawą refleksji nad parafią jest adekwatne ujęcie Kościoła. Jeżeli eklezjologia przeakcentowuje aspekt hierarchiczno-instytucjonalny Kościoła - jak było w przeszłości - wówczas wyłania się z niej koncepcja parafii jurydyczna i zbiurokratyzowana. Taki profil miała parafia w wiekach przeszłych, doprowadzając do sygnalizowanego w wielu krajach obecnego kryzysu. Podobnie nieadekwatna byłaby eklezjologia oparta jedynie na charyzmatach. s. 54

Aby określić, czym jest parafia, należy w niej wyodrębnić dwa elementy, które łączą się ze sobą, tworząc jedną rzeczywistość parafialną. Jednym z nich jest element instytucjonalno-organizacyjny, zwany także widzialnym, dzięki któremu parafia jest rzeczywistością uchwytną, konkretną, posiadającą własną historię, włączoną w dzieje diecezji, poszczególnych miast, dzielnic czy wsi oraz podległą prawom rozwoju. Druga płaszczyzna parafii, wspólnotowa, zwana także niewidzialną i wewnętrzną, sprawia, że parafia jest wspólnotą wiary, kultu i miłości. Parafia od wewnątrz to Chrystus, Duch Święty oraz całe życie łaski i miłości. Sens parafii, jej żywotność i rozwój zależy od zjednoczenia z Chrystusem i od rozwoju elementu wspólnotowego. Obie opisane płaszczyzny, wewnętrzna i zewnętrzna, wspólnotowa i instytucjonalno-organizacyjna łączą się ze sobą, tworząc jedną całość w ten sposób, że element wewnętrzny kształtuje i niejako przemienia całą rzeczywistość parafialną. Oba czynniki są jakby stopione ze sobą, chociaż zachowują teoretyczną odrębność. s. 55

Dokumenty soborowe dopuszczają, aby parafia, w której można odnaleźć wszystkie istotne przymioty Kościoła lokalnego (biskup lub jego reprezentant, Eucharystia i względnie stała obecność ludzi - zob. KL 42; KK 26), mogła być określana pojęciem "Kościół Boży". W odróżnieniu jednak od diecezji czyni to Sobór nie w formie bezpośredniej, ale pośredniej, mówiąc: prezbiterzy "tak powinni przewodzić i służyć swej lokalnej wspólnocie, żeby mogła ona być godnie nazwana tym imieniem, którym jeden i cały lud Boży jest oznaczony, to znaczy imieniem Kościoła Bożego" (KK 28). Wynika z tego, że wiele cech teologicznych i funkcji Kościoła dotyczy w jakiś sposób także parafii. Zdaniem F. X. Arnolda wszystko, co jest typowe dla Kościoła powszechnego i diecezji na zasadzie uczestniczenia, przechodzi i na parafię, ponieważ parafia jest odbiciem Kościoła. Stąd funkcja przepowiadania słowa, funkcja liturgiczna i funkcja miłości są podstawowymi funkcjami urzeczywistniania się Kościoła i parafii. Na wszystkich płaszczyznach istnienia Kościoła (Kościół powszechny, partykularny i wspólnota lokalna) przepowiadanie słowa Bożego, sprawowanie liturgii i diakonia chrześcijańska są przedstawione jako funkcje podstawowe (zob. KK 26; DK 5-6; DB 30; DM 15). Wyłoniły się one z dokumentów soborowych, a w dyskusji posoborowej zostały pogłębione i ukazane jako główne funkcje parafii. Wszystkie są ze sobą powiązane, warunkują się wzajemnie i są ze sobą zespolone w Duchu Świętym. s. 56

Parafię uważano zawsze nie tylko za część diecezji związaną ściśle z Kościołem powszechnym, ale także za miejsce spotkania, posłannictwa całego Kościoła z wiarą jednostek, rodzin i małych wspólnot. Traktowano ją jako najbardziej wysuniętą placówkę Kościoła w jego zetknięciu ze światem. Aspekt bezpośredniości parafii i jej związku z miejscem stanowi specyfikę tej wspólnoty. Z tym aspektem parafii związanych jest wiele funkcji, nazywanych tutaj uzupełniającymi. Zakres funkcji uzupełniających parafii może się kształtować rozmaicie, w zależności od warunków społeczno-kulturowych, potrzeb parafian oraz roli i znaczenia parafii. Dawniej funkcje uzupełniające podtrzymywały spójność od zewnątrz, stanowiły niejako jej obręcz zewnętrzną. Przyczyniały się one do realizacji celów instytucji parafialnej. Funkcje te, jak się wydaje, były w pewnym okresie funkcjami pastoralnymi, bo przygotowując środowisko, pełniły pośrednio misję Kościoła. s. 59

Teoretycznie parafia jest podstawową strukturą chrześcijańską, najmniejszą pastoralną jednostką Kościoła i zwyczajnym miejscem wzrostu życia chrześcijańskiego. Obecnie jednak parafia, nawet w środowisku wiejskim, funkcji tej nie spełnia, częściowo ze względu na swe rozmiary, a częściowo na swą strukturę. Jeżeli parafia nie jest wspólnotą, to powinna być wspólnotą wspólnot istniejących na jej terenie. W takiej sytuacji na parafii ciąży obowiązek tworzenia różnego rodzaju wspólnot, które byłyby środowiskiem chrześcijańskim dla poszczególnych chrześcijan. Działanie to wiąże się z jednej strony z zapotrzebowaniem na rozbudowę Kościoła wspólnotowego, a z drugiej - z potrzebą zapewnienia chrześcijaninowi środowiska chrześcijańskiego, w którym będzie mógł realizować wszystkie potrzeby swego życia religijnego. Przekonania, postawa, wartości i wzory zachowań są w dużej mierze formowane przez środowisko i dlatego jednostka potrzebuje chrześcijańskiego otoczenia, jeżeli ma żyć po chrześcijańsku. czynniki bowiem środowiskowe są bardziej niż instytucjonalne elementami tego wzrostu i dlatego podstawową troską współczesnych parafii powinno być tworzenie takich środowisk, a nie tylko reformowanie instytucji. s. 63

Są także tacy, którzy traktują Kościół jako pewnego rodzaju "ojczyznę duchową": w nim się urodzili i w nim chcą umrzeć. W rzeczywistości wszystkim tym ludziom, a jest ich dziś sporo, brakuje istotnego przeżycia, jakim jest inicjacja chrześcijańska. Zaraz po urodzeniu otrzymali chrzest, potem zgodnie z wymogami tradycji byli u I komunii św. i przyjęli sakrament bierzmowania. Spełniwszy te wymogi, nie nabrali przekonania o potrzebie życia chrześcijańskiego oraz odpowiedzialności za Kościół. Ci ludzie nie dokonali nigdy wyboru, aby być chrześcijanami. Sakramenty inicjacji chrześcijańskiej traktowali jako praktyki, które należy zachować w pewnych okresach życia. Wydaje się, że rozładowania takiej sytuacji należy szukać w funkcji reewangelizacyjnej parafii. Ta reewangelizacja dokonuje się na trzech płaszczyznach, które są też ważnymi elementami wspólnoty chrześcijańskiej. Są to wiara, kult i świadectwo życia. Osobom wymienionym wcześniej potrzebne jest ponowne wprowadzenie w wiarę, liturgię i praktykę życia chrześcijańskiego. Wydaje się, że parafia te funkcje reewangelizacji może spełniać poprzez katechumenat parafialny jako podstawową formę inicjacji chrześcijańskiej. Katechumenat, jako formę opieki roztaczanej nad niedojrzałymi w wierze, należy uznać za stałą funkcję Kościoła i parafii. trzeba tylko dostosować katechumenat do potrzeb współczesnych. Chodzi tu o pewną adaptację form przy zachowaniu elementów istotnych i niezmiennych. s. 65

R. Kamiński: Funkcje tradycyjne i nowe parafii terytorialnej. "Roczniki Teologiczno-Kanoniczne" R. 32: 1985 z. 6 s. 51-67.