Rozmaitości teologiczne

Badania, z których pochodzą przytoczone dane, pozwoliły stwierdzić wyraźny związek wysokiego poziomu parafialnej autoidentyfikacji z takimi cechami demograficzno-społecznymi jak: globalny stosunek do wiary, kategoria społeczno-zawodowa, miejsce zamieszkania, wiek, wykształcenie, poziom realizacji praktyk religijnych. Sformułowano wówczas następujące zależności:

1. Globalny stosunek do wiary ma wyraźny wpływ na poczucie silnego związku z parafią […].
2. Silna autoidentyfikacja z parafią jest skorelowana z wiekiem ludności - im ludzie starsi tym bardziej czują się związani ze swoją parafią, […].
3. Odsetek ludności deklarującej silne przywiązanie do swojej parafii obniża się wraz ze wzrostem poziomu wykształcenia […].
4. Typ społeczności lokalnej wyraźnie determinuje subiektywne poczucie więzi mieszkańców z parafią - silna identyfikacja parafialna występuje przede wszystkim wśród mieszkańców wsi (66,4%) i małych miast (51,7%) […].
5. Częstotliwość realizowania praktyk religijnych ma wyraźnie dodatni wpływ na natężenie subiektywnej więzi ludności z parafią […]. s.110-111

Pochodzenie parafialne respondentów, a więc fakt, czy mieszkają oni od urodzenia na terenie obecnej parafii, czy też ich przynależność parafialna uległa zmianie w ciągu ich życia, w niewielkim, ale jednak zauważalnym stopniu, różnicuje subiektywny związek z parafią. Wysoki poziom parafialnej autoidentyfikacji był deklarowany częściej przez te osoby, które od urodzenia należą do tej samej parafii i mieszkają w tej samej miejscowości […] niż przez osoby, które obecnie mieszkają w innej miejscowości i należą do innej parafii niż ta, w której się urodzili i spędzili dzieciństwo […]. Można zatem sformułować w tym miejscu wniosek mówiący, że ludzie, którzy przez całe dotychczasowe życie należeli do tej samej parafii, traktują ją jako istotny element ich prywatnej ojczyzny częściej niż te osoby, dla których obecna parafia jest jedną z kilku, do jakich przynależeli w ciągu swojego życia. s.112-113

Przytoczone opinie proboszczów prowadzą do wniosku, że na terenie województwa warszawskiego mamy do czynienia ze znacznym - w porównaniu z okresem PRL-u - rozluźnieniem więzi mieszkańców z parafią. s.113

Informacje uzyskane od proboszczów wskazują, że w badanych parafiach relatywnie najczęściej występują dwie struktury: Parafialne Zespoły Charytatywne (85,2%) i Parafialna Rada Duszpasterska (75,4%). Zespoły Charytatywne są prawie we wszystkich parafiach miejskich (92,7%), w znacznej większości parafii miejsko-wiejskich (89,5%) oraz w mniej niż połowie parafii wiejskich (47,1%). s.137

W przypadku Parafialnych Rad Duszpasterskich, których obecność w badanych parafiach potwierdziło 75,4% ogółu proboszczów (zauważmy, że jest to odsetek bardzo zbliżony do wielkości występowania PRD w skali ogólnopolskiej, ustalonej w przytoczonych wcześniej badaniach z 1988 roku) mamy najczęstsze ich występowanie w środowisku wiejskim - 77,4% i nieco rzadsze w parafiach miejsko-wiejskich (73,7%) oraz parafiach miejskich (73,2%). Obserwację tę, uzyskaną od proboszczów, potwierdzają rozkłady odpowiedzi pochodzących od osób świeckich. s.138

Brak wpływu na decyzje parafialne, który został stwierdzony przez dwie trzecie ogółu respondentów świeckich tylko częściowo wynika z ich obojętności wobec tego, co dzieje się w ich parafii. Znaczący odsetek - 34,8% ogółu badanych […] twierdzi, że chcieliby mieć wpływ na podejmowanie decyzji w parafii. s.140

Otrzymany w powyższym rozkładzie odpowiedzi stosunkowo duży odsetek parafian, którzy deklarują chęć udziału w decyzjach parafialnych, nasuwa pytanie o przyczyny hamujące aktualizację tej partycypacji, o przyczyny ich wyobcowania z procesu decyzyjnego w parafii. Wydaje się, że jedną z istotnych przyczyn takiego stanu rzeczy jest paternalistyczno-autokratyczny styl zarządzania występujący w większości parafii w Polsce oraz odmienne rozumienie fenomenu uczestnictwa laikatu w życiu parafii przez księży parafialnych i przez parafian. Hipoteza ta znajduje potwierdzenie w charakterystyce stylu zarządzania w badanych parafiach, dokonanej zarówno przez zbiorowość proboszczów jak i zbiorowość świeckich. s.141

Gdyby opierać się tylko na wyborach przypisanych poszczególnym stwierdzeniom przez badanych proboszczów to można byłoby uznać, że w większości badanych parafii mamy do czynienia z demokratycznym stylem zarządzania i z kolektywnym podejmowaniem decyzji. Jednak stanowisko zaprezentowane przez osoby świeckie zdecydowanie koryguje ten proboszczowski obraz wewnątrzparafialnej sytuacji. Opinie osób świeckich pozwalają sądzić, że tylko w około jednej trzeciej badanych parafii mamy do czynienia raczej z demokratycznym niż autokratycznym stylem kierowania parafią. s.142

W badanych społecznościach mamy do czynienia z prawie powszechną autoidentyfikacją ludności z parafią. Jej intensywność jest większa w zbiorowości parafian z województwa nowosądeckiego niż wśród katolików z województwa warszawskiego. Wyższy stopień identyfikacji z parafią występuje również wśród ludności wiejskiej niż miejskiej. W behawioralnym wymiarze więzi ludności z parafią czołowe miejsce zajmują takie zachowania jak praktyki religijne realizowane w kościele parafialnym, składanie ofiar pieniężnych na tacę w trakcie Mszy św., przyjmowanie księdza po kolędzie. Porównywanie między badanymi parafiami z dwóch województw pokazuje, że wymienione zachowania są nieco częstsze na nowosądecczyźnie niż w województwie warszawskim. s.156

Deficytową w badanych społecznościach parafialnych jest partycypacja osób świeckich w zarządzaniu parafią i podejmowaniu decyzji dotyczących parafii jako wspólnoty wiernych. Zagadnienie partycypacji świeckich w kreowaniu życia parafialnego jest inaczej postrzegane przez proboszczów a nieco inaczej przez parafian - większość badanych księży, uważa, że świeccy aktywnie uczestniczą i mają wpływ na decyzje dotyczące życia parafii, natomiast większości parafian uczestniczących w badaniach jest zdania, że decydentem jest proboszcz a parafianie są "jedynie informowani o decyzjach, które ich bezpośrednio dotyczą". Ponad 1/3 badanych osób świeckich, w tym dwukrotnie częściej mieszkańcy nowosądecczyzny niż województwa warszawskiego, chciałaby włączyć się czynnie w procesy decyzyjne parafii mieć wpływ na kształt życia parafialnego. Jednak większość parafian uważa, że "zarządzanie parafią należy tylko do kompetencji księży" i nie aspiruje do partycypacji w kreowaniu życia parafialnego. s.157

Pozytywne aspekty przemian ustrojowych po przełomie 1989 roku to - w ocenie znacznej większości tak proboszczów jak i osób świeckich - przede wszystkim swobody obywatelskie i podmiotowość jednostki wobec państwa. Przeważająca większość obu kategorii respondentów wyraziła opinię, że obecnie w Polsce ludzie mają wolność działania i jest tolerancja światopoglądowa. Mówiąc o pozytywnych konsekwencjach przemian ustrojowych proboszczowie zwracali również uwagę na odzyskaną swobodę działania instytucji kościelnych i to zarówno w zakresie organizowania kultu religijnego, jak i w prowadzeniu przez parafie społecznej działalności w lokalnych społecznościach. [….] Porównując obecne warunki życia z okresem sprzed 1989 roku połowa parafian z nowosądecczyzny i 32,0% z województwa warszawskiego uznała je za "zdecydowanie trudniejsze". Jako główne przejawy trudności wymieniano pogorszenie się sytuacji finansowej w gospodarstwach domowych, deprywację bezpieczeństwa socjalnego oraz bezrobocie tak w wymiarze aktualnym jak i potencjalnym. s.237

Przekonanie, że "obecnie jest trudniej być księdzem niż przed 1989 rokiem" wyraziło 48,0% proboszczów z województwa warszawskiego i 50,0% z województwa nowosądeckiego. Do podstawowych trudności proboszczowie zaliczyli "antyklerykalną kampanię" generowaną - ich zdaniem - przez środki masowego przekazu, oraz oskarżanie Kościoła i księży o chęć politycznej dominacji w strukturach państwowych. Jako inne przyczyny utrudnień w pełnieniu roli księdza proboszczowie wymieniali między innymi: spadek autorytetu księdza wśród ludności świeckiej, wzrost kontroli społecznej wobec zachowań księży, zwiększenie obowiązków księży parafialnych związane z katechezą w szkołach oraz z nasileniem się problemów społecznych w lokalnych środowiskach. s.238

W świadomości mieszkańców społeczności lokalnych parafia pozostaje miejscem bliskim, przyjaznym, oswojonym, miejscem, z którym zdecydowana większość ludności czuje się emocjonalnie związana. Kościół parafialny jako szczególna instytucja religijna i kulturowa jest trwałym elementem kultury lokalnej. Mimo złożonego kompleksu przemian ustrojowych w ostatnich latach, mimo zaniku lub reorganizacji wielu instytucji społecznych i politycznych, mimo głębokich przemian w strukturze społecznej lokalnych środowisk, kościół parafialny jest nadal nie tylko centrum religijnego życia społeczności lokalnych ale jest również instytucją, która nieodmiennie od dziesiątków lat towarzyszy najważniejszym, przełomowym wydarzeniom w życiu jednostek i rodzin oraz całych społeczności. s.294

Tej prawie powszechnej autoidentyfikacji z parafią towarzyszą obiektywne, zewnętrznie obserwowalne, przejawy więzi z parafią. Są to przede wszystkim praktyki religijne realizowane w kościele parafialnym, składanie ofiar pieniężnych na tacę podczas Mszy św., przyjmowanie wizyt duszpasterskich księży parafialnych (kolędy), a także pieniężne i pozapieniężne świadczenia na budowę bądź remont parafialnych ośrodków sakralnych. Spośród wszystkich przejawów więzi ludności z parafią najmniej popularne jest uczestnictwo w grupach i wspólnotach religijnych, działających na terenie parafii, oraz w społecznej działalności prowadzonej z ramienia parafii w lokalnych środowiskach. Zmiana kontekstu społeczno-politycznego po przełomie ustrojowym z czerwca 1989 roku nie osłabiła tradycyjnych więzi mieszkańców lokalnych społeczności z parafią. Zarejestrowany w sondażach ogólnopolskich znaczący spadek zaufania do Kościoła w latach 1990-1993 nie znalazł odzwierciedlenia w związkach ludności z parafią. Na poziomie lokalnym nie widać obniżenia więzi społecznej mieszkańców ze swoją parafią, nie widać chęci "odcięcia się" od parafii jako instytucji kościelnej. Tradycyjny kształt tej więzi wydaje się pozostawać w niezmienionej postaci - wysokiemu poziomowi subiektywnej identyfikacji z parafią towarzyszy dominacja pieniężnych świadczeń ("ofiar") na rzecz parafii nad działaniami wspólnotogrupowymi i uczestnictwem osób świeckich w mikrostrukturach parafialnych oraz w kreowaniu społecznej działalności parafii. s.294-295

Nadmiar obowiązków parafialnych, o których mówili niektórzy z badanych proboszczów, jest symetrycznie związany z niewielkim uczestnictwem osób świeckich w realizacji ekstensywnej działalności parafii. Partycypacja parafian w organizacji życia parafialnego jest generalnie niewielka. Większość respondentów świeckich twierdzi, że kierownictwo parafialne spoczywa w rękach proboszcza a parafianie są jedynie informowani o podjętych decyzjach. Małą aktywność osób świeckich na forum parafialnym tylko częściowo można wyjaśnić odwołując się do ukształtowanej przez lata bierności parafian i ich obojętność wobec tego, co dzieje się w parafii. Wielu bowiem parafian chciałoby włączyć się czynnie w nurt życia parafialnego - spośród badanych mieszkańców parafii województwa warszawskiego takie pragnienie zgłosiło 24,2%, natomiast wśród respondentów z nowosądeckiego było aż 43,9% takich osób, które chciałyby aktywnie uczestniczyć w życiu parafii i mieć wpływ na różne decyzje dotyczące parafialnej społeczności. Wydaje się, że istotna barierą hamującą podmiotowość laikatu na terenie parafii jest paternalizm księży i ich swoista nadopiekuńczość wobec wiernych a tym samym brak zaufania do samodzielności świeckich, nieumiejętność traktowania parafian jak partnerów. s.297-298

Mówiąc o barierach utrudniających czynne włączenie się osób świeckich w działalność prowadzoną przez parafię należy również zwrócić uwagę na komunikację społeczną i system informacji w obrębie parafii. Jak wiadomo z analiz socjologicznych, efektywna komunikacja i łączność w grupie społecznej (a także w strukturach quazi grupowych) spełnia funkcję informacyjno-organizacyjną oraz funkcję motywująco-inspirującą. Istniejący dotychczas, w wielu parafiach, system komunikacji społecznej i łączności nie realizuje w sposób wystarczający żadnej z tych funkcji. Parafianie często nie wiedzą o istnieniu mikrostruktur parafialnych (np. parafialnego zespołu charytatywnego, parafialnej rady duszpasterskiej), nie znają zakresu ich działania, nie otrzymują też wystarczających bodźców motywujących ich do aktywnej obecności w parafialnych strukturach. Dodajmy, że w wielu parafiach nie ma struktur poziomych lub istnieją one tylko nominalnie. W konsekwencji, zdecydowana większość parafian jest bierna, konformistyczna, "z zewnątrz sterowana". Przyzwyczajeni przez lata do roli słuchających, czekają ciągle na inspiracje i wytyczne z zewnątrz. Będąc członkami parafii i czując się emocjonalnie z nią związani, faktycznie pozostają na obrzeżu jej życia wspólnotowego. s.298-299

E. Firlit: Parafia rzymskokatolicka w Polsce w okresie transformacji systemowej. Studium socjologiczne. Warszawa 1998.