Rozmaitości teologiczne

Parafie w Polsce są zróżnicowane ze względu na liczbę katolików, przy czym zdecydowana większość parafii to te, które obejmują do 3000 katolików. Na przykład w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych takie parafie stanowiły 66% w skali kraju, natomiast parafii bardzo dużych, obejmujących ponad 10 tysięcy katolików, było 12,5%. Średnio liczba wiernych, przypadających w skali kraju na jedną parafię, wynosiła w 1994 roku 3527 osób. s.110

Ilościowym zmianom w obrębie sieci parafialnej towarzyszą zwykle zmiany o charakterze jakościowym, dotyczące stylu pracy parafii i jej powiązań z innymi elementami struktury społecznej lokalnych środowisk. Zarówno erygowanie parafii, jak i powstawanie nowych ośrodków sakralnych ma istotne znaczenie dla więzi społecznych w lokalnych środowiskach. Bowiem tworzenie nowych parafii, czy też budowa kościoła lub kaplicy, nie odbywa się w próżni społecznej, ale w konkretnej społeczności ludzkiej i może być dla niej zarówno płaszczyzną integracji, jak i powodować różnorodne modyfikacje dotychczasowych więzi społecznych w obrębie tej społeczności. s.111

W polskich parafiach kluczowymi postaciami są księża, a wśród nich szczególnie proboszczowie. Księża odgrywają pierwszoplanową rolę nie tylko w zarządzaniu parafią i sprawowaniu podstawowych, religijnych funkcji, ale także w animowaniu i realizacji społecznej działalności parafii, czyli w pełnieniu jej funkcji ekstensywnych. s.115

W odróżnieniu od pierwszoplanowej roli księdza we wszystkich obszarach funkcjonowania parafii, partycypacja parafian w organizacji życia parafialnego jest generalnie niewielka. Co prawda, w większości parafii istnieją podstawowe mikrostruktury, w których uczestniczą świeccy, ale ich działania są najczęściej ściśle uzgadnianie z księdzem i podporządkowane jego decyzjom. s.116

Deficyt aktywności osób świeckich na forum parafialnym tylko częściowo można wyjaśniać poprzez odwoływanie się do ukształtowanej przez dziesiątki lat bierności parafian i ich obojętności wobec spraw parafialnych. Istotną barierą hamującą podmiotowość laikatu na terenie parafii wydaje się być nadal mocno rozwinięty paternalizm księży i ich swoista "nadopiekuńczość" wobec wiernych, a tym samym brak zaufania do samodzielności świeckich, niechęć do traktowania parafian jako równorzędnych partnerów. W efekcie, większość współczesnych polskich parafii jest nadal silnie sklerykalizowana. s.117

Przytoczone wyniki ogólnopolskich, reprezentatywnych badań, wyraźnie pokazują, że w świadomości mieszkańców lokalnych społeczności parafia pozostaje miejscem bliskim, przyjaznym, swojskim; miejscem, z którym zdecydowana większość ludności czuje się emocjonalnie związana. s.121

E. Firlit: Struktury parafialne w Polsce i ich działalność. W: Kościół i religijność Polaków 1945 - 1999. Red. W. Zdaniewicz, T. Zembrzuski. Warszawa 2000 s. 107-122.