Rozmaitości teologiczne

Żywotność Kościoła w pierwszych trzech wiekach i pełna identyfikacja chrześcijan miała uzasadnienie w fakcie dysponowania mikrostrukturami, które pozwalały uczestniczyć w pełni życia wspólnoty kościelnej. Kościół był organizowany w małych wspólnotach, gdzie poczucie przynależności religijnej było wzmocnione przez świadomość prześladowanej mniejszości. Struktury te ułatwiały rozwój intensywnych więzi wewnątrzwspólnotowych o charakterze afektywnym, a jednocześnie o wysokim stopniu aktywności i uczestnictwa. Były to wspólnoty czysto eklezjalne, postawione w kontekście konfrontacji ze społecznością pogańską. Przynależność do grup chrześcijańskich w tym okresie oparta była na zasadzie personalnej, podyktowanej osobistym wyborem. Życie chrześcijan wystawione było na próbę i dlatego Kościół w obawie przed odstępstwem z dużą rozwagą przyjmował kandydatów. Nauczanie podstawowych prawd wiary i moralności towarzyszyła praktyka konsekwentnego życia chrześcijańskiego: ortodoksja i ortopraksja szły w parze, nigdy nie występowała jedna bez drugiej. s. 18-19

Genezy parafii nie można wiązać z postanowieniami soboru, dekretami papieskimi czy synodalnymi. Powstanie parafii jest raczej dziełem spontanicznym, aktem o wymiarze lokalnym. Parafie nie powstawały we wszystkich diecezjach jednocześnie, a organizacja parafialna rozwijała się powoli w ciągu wieków. Powstanie parafii związane było z rozwojem wsi i potrzebą ewangelizacji jej ludności. Z tym związane jest rozróżnienie między powstawaniem parafii wiejskich i miejskich. s. 21

Kościoły wiejskie były obsługiwane przez prezbitera lub diakona delegowanego przez biskupa. Byli oni obowiązani kierować swoich wiernych w ważniejsze święta do kościoła biskupiego. Chodziło o podkreślenie więzi wszystkich wiernych z kościołem biskupim. Zróżnicowanie pomiędzy poszczególnymi kościołami dotyczyło głównie organizacji zewnętrznej i statusu prawnego. Na ogół kościoły publiczne miały większe uprawnienia aniżeli kościoły własne. Z upływem czasu w poszczególnych parafiach występował obok proboszcza diakon, subdiakon i niżsi duchowni. Na ich pobyt przy dużej parafii potrzebna była zgoda biskupa. Nawet proboszczowie kościołów własnych, jakkolwiek byli wybierani przez właścicieli kościołów spośród ich poddanych, musieli być zatwierdzani przez biskupa. Prowadziło to nieraz do konfliktów między biskupami i właścicielami kościołów. Parafia była jednak zawsze traktowana jako część diecezji, a tendencje do zmniejszania zależności parafii od biskupa drogą uzależnienia jej gospodarczego i społecznego powiązania proboszcza z danym środowiskiem nie doprowadziły nigdy do usamodzielnienia jurysdykcyjnego. s. 22

Powoływania parafii miejskich nie normowało wówczas jeszcze prawo. W Dekretałach Grzegorza IX fenomen parafialny nie został ukazany ani jako powszechny, ani obowiązujący. Motywu rozrostu liczby parafii miejskich należy szukać głównie w rozwoju miast, spowodowanym ich rozwojem ekonomicznym. Wskazuje się również na zaspokajanie potrzeb religijnych i społecznych jako przyczynę powstawania coraz większej liczby parafii. Liczyły się także przyczyny związane z konkretnym środowiskiem miejskim: powstanie nowych parafii odpowiadało w jakiejś mierze specyficznym potrzebom miasta. Te potrzeby były brane pod uwagę w reorganizacji duszpasterstwa wielu miast. Powoływanie do życia parafii miejskich nie odbywało się bez trudności. Napotykało często na sprzeciwy i przeszkody ze strony parafii macierzystych. Wiele parafii zostało niewłaściwie podzielonych i dlatego spory terytorialne trwały nieraz bardzo długo. Sytuacja ta miała jakiś wpływ na tematykę obrad Soboru Trydenckiego. s. 23

Sobór Trydencki zareagował na reformację i nadużycia okresu przedtrydenckiego. Dla duszpasterstwa w ogóle, a dla parafii w szczególności był on wydarzeniem o dużym znaczeniu. Przez dekrety położył Sobór podstawy dla duszpasterstwa diecezjalnego i parafialnego na następne stulecia. Wiele spraw dotychczas nie wyjaśnionych i nie ujednoliconych w Kościele na Soborze zostało rozwiązanych i ujętych prawnie. W kwestii diecezji i parafii oraz duszpasterstwa realizowanego w ramach tych instytucji zwrócono szczególną uwagę na te zagadnienia, które były przedmiotem negacji reformacji, albo co do których praktyka w wiekach poprzednich zgłaszała wiele zastrzeżeń. s. 29

Sobór Trydencki, jak twierdzi J. Comblin, nie widział w parafii wspólnoty, ale instytucję, gdzie udziela się sakramentów św., naucza wiernych i gdzie proboszcz ponosi osobistą odpowiedzialność za parafian. Stąd i przynależność do parafii trydenckiej należy rozumieć bardziej jako przynależność do instytucji religijnej niż wspólnoty. Określają ją następujące elementy tworzące instytucję parafialną: terytorium, proboszcz znający swoich parafian, świątynia oraz czynności parafialne, a zwłaszcza udzielanie sakramentów św. Trzy elementy parafii: określony lud, własny kościół i własny pasterz zostały określone wyraźnie. Dokumenty Soboru Trydenckiego wyraziły stanowisko, że parafia ma charakter terytorialny, a więc musi mieć ściśle określone granice. Zamieszkanie na terytorium parafii jest warunkiem przynależności do niej. Dokumenty konsekwentnie zalecają, aby parafie nie rozciągały się na zbyt wielkie terytorium. Miarą zaś tego, czy parafia ma adekwatne terytorium, jest uporządkowana opieka duszpasterska nad wiernymi oraz możliwość obustronnego poznania się proboszcza i wiernych. s. 30

Kodeks prawa kanonicznego z 1917 r. określał parafię jako oddzielną część terytorium diecezji z własnym kościołem, własną ludnością i własnym kapłanem, który z urzędu sprawuje tam duszpasterstwo. Określenie kanoniczne parafii oprócz mocnego podkreślenia związku parafii z diecezją wyakcentowało także jej terytorialny charakter. Każdej części terytorialnej diecezji, jaką jest parafia, należy w świetle omawianego tu Kodeksu wyznaczyć specjalny kościół z określoną ilością wiernych oraz własnego pasterza w celu zapewnienia koniecznej opieki nad duszami. Nie ma jednak w tym określeniu mowy, czym jest parafia w organizmie Kościoła i jaką ma pełnić w nim rolę. Na problem ten zwrócił uwagę dopiero Sobór Watykański II. s. 33-34

R. Kamiński: Parafia wspólnotą i instytucją. Aspekt historyczny. Roczniki Teologiczno-Kanoniczne R. 32: 1985 z. 6 s. 15-35.