Rozmaitości teologiczne

Od co najmniej 5 lat lub nigdy nie modliło się ponad 18% respondentów, natomiast we mszy nie uczestniczyło mniej, bo 9,8% badanych i mniej niż osób modlących się prywatnie przystąpiło do komunii. Fakt ten obrazuje bardzo charakterystyczną cechę polskiej religijności. Polega ona przede wszystkim na tradycyjnym, kulturowym i publicznym wyrazie religii ze znacznym ograniczeniem jej sfery intelektualnej, ideologicznej i osobistej. s.53

Więź parafialna, w rozumieniu poczucia więzów łączących parafian jest mała zarówno w parafiach wiejskich, jak miejskich (np. w toku pilotażu ankiety dotyczącej więzi społecznych, w pytaniu skategoryzowanym nie wystąpiła ani razu odpowiedź, że respondent uważa parafian za ludzi sobie bliskich). Również w małym stopniu występują jako osoby bliskie przedstawiciele tej samej religii. Instytucja parafialna jest traktowana bardziej jako urząd, który spełnia wobec społeczności określone usługi, niż jako wspólnota. Stąd występuje bliski i częsty kontakt z przedstawicielami parafii. s.67

Podkreślany przez wielu badaczy wspólnotowy charakter parafii, szczególnie wiejskiej, nie znajduje potwierdzenia w świetle przeprowadzonych badań. s.68

Rozpad więzi parafialnej to jednak nie tylko ograniczenie poczucia wspólnoty wśród parafian. Polega on także na tym, że wskutek rozwoju społecznego i kulturowego miejscowości tworzą się instytucje konkurencyjne, spełniające funkcje społeczne przypisane dawniej parafii. Parafia traci monopol. s.68

[Religijność ludowa -] ostatnim znamieniem tego typu religii jest dualizm życia i śmierci, nieba i piekła oraz podział członków społeczności na dwie kategorie: na clerus i profanus. Wyznacza on miejsce duchownym i świeckim, zwalnia członków społeczności z zajmowania się m.in. sprawami doktrynalnymi, nauki religii, a nawet z części modlitw, gdyż tym zajmują się specjaliści. s.101

Rozpad więzi parafialnej i upadek autorytetu proboszcza wiejskiego stawały się pierwszymi oznakami przemian religijności wiejskiej związanej z procesem urbanizacji i rozpadem społeczności lokalnej. Kryzys religijności wiejskiej odbywał się przede wszystkim w parafii i dotyczył postaw wobec parafii określonych społeczności, a nie jednostek. s.106-107

Podkreślić jednak należy, że parafie wiejskie pozostały nadal głównymi ośrodkami kultu religijnego, a obrzędowy charakter religijności jest nadal dominujący. s.108

W zrealizowanym ogólnopolskim badaniu nie wystąpiło - zarówno na wsi, jak i w mieście - poczucie więzi parafialnej. s.121

Wierzący, na marginesie pytań otwartych, mówili o parafii jako o instytucji świadczącej usługi religijne i organizującej naukę religii dla dzieci, a nie jako instytucji integrującej środowisko i nie o wspólnocie wiernych. s.121

Poczucie więzi między parafianami tworzyło się w związku ze wspólnymi przedsięwzięciami na rzecz Kościoła. s.121

Budowa nowych kościołów, rozbudowa i remonty starych zaktywizowały wierzących przy parafii. Brak natomiast empirycznego potwierdzenia jakościowych zmian więzi parafialnej. Niezależnie od przedstawionych powyżej zastrzeżeń parafia wiejska nadal w większym stopniu niż w mieście spełnia integracyjne funkcje. s.122

K. Darczewska: Katolicyzm we współczesnym społeczeństwie polskim. O niektórych uwarunkowaniach i postawach. Wrocław; Warszawa [i in.] 1989.