Rozmaitości teologiczne

We wczesnym chrześcijaństwie Kościół jest rozumiany przede wszystkim jako prawdziwy lud Boży ("kleros"): chrześcijanie są tu Kościołem, nie w Kościele. Pomiędzy wspólnotą uczniów i późniejszymi bractwami istniało tylko niewiele instytucjonalnych różnic. Współżycie było podtrzymywane przez życie z sobą i wspólne pełnienie kultu (Sakramenty) w jednej gminie. Ostro były zwalczane wszelkie tendencje przystosowywania się do świata. Ścisłe trzymanie się razem - cecha każdego Kościoła braterskiego - przyczyniło się do tego, że wczesne chrześcijaństwo mogło się we wrogim świecie nie tylko utwierdzić, lecz także rozszerzać w sensie misyjnym. s.120-121

Pierwsza płaszczyzna działalności instytucjonalnej (więzy osobiste) była zawsze mocnym fundamentem Kościoła. Tu tkwiła największa siła zespalająca ale też i największe niebezpieczeństwo odcięcia się od świata […] - jak to się ujawniło w spirytualistycznych i radykalnych tendencjach. Możemy teraz stwierdzić, że właśnie tworzenie wspólnoty jest dziś nadzwyczaj trudne. Wynika to przede wszystkim z trudności dotarcia do poszczególnego człowieka: w życiu publicznym występuje on w mniejszym czy szerszym zakresie jako podmiot (przedstawiciel) szczegółowych, z góry ustalonych ról. Sfera intymna jest coraz bardziej izolowana i odcięta. Symptomem tego jest utrata spontanicznej towarzyskości, przejście od bogatej w stosunki społeczne rodziny wielopokoleniowej do ubogiej w kontakty małej rodziny dwupokoleniowej. s.125

Wobec różnych możliwości działania - które zmieniły się razem z przemianami społecznej rzeczywistości, podczas gdy Kościół pozostał tradycyjny w swej strukturze instytucjonalnej - występuje cały szereg stanowisk, które kiedyś będą zmierzać w kierunku przywrócenia Kościoła braterskiego a ponadto są one nastawione na nowe formy działalności społecznej. Należy jednak uwydatnić, że ani państwowy wzgl. ludowy ani czysto braterski Kościół nie odpowiada podstawowym strukturom pluralistycznego społeczeństwa przemysłowego. s.126

F. Fürstenberg: Struktura Kościoła i społeczeństwa. W: Socjologia religii. Red. F. Adamski. Kraków 1984 s. 119-129.