Rozmaitości teologiczne

Sobór Watykański II pozwolił spojrzeć na parafię z innego punktu widzenia, akcentując przede wszystkim aspekt wspólnotowy Kościoła. Umiejscowienie parafii w kontekście konkretnego Kościoła lokalnego pozwoliło wypracować jej charakter eklezjalny i jednocześnie otworzyło drogę do jej odnowy. Aby stwierdzić, jak parafia ujmowana jest w dokumentach soborowych, należy wyjść od jej eklezjalnego fundamentu, czyli Kościoła lokalnego, by następnie stwierdzić, czy jest to miejsce, w którym człowiek wierzący może spotkać się z Bogiem. Na koniec trzeba podjąć nierozwiązaną do końca kwestię nazywania parafii Kościołem lokalnym.

Kościół lokalny wg Soboru Watykańskiego II

Zasadnicze elementy eklezjologii Vaticanum II zawarte są w Konstytucji dogmatycznej o Kościele Lumen gentium. Nie ma jednak ani w tym dokumencie, ani w pozostałych dokumentach SW II ścisłego określenia Kościoła lokalnego, ponieważ nie była to główna problematyka poruszana na soborze. Zawarte są w nich jednak teksty, które pozwalają na przeanalizowanie jego istoty.

Terminologia dotycząca Kościoła lokalnego nie jest uściślona. Pojęcia Kościół lokalny i Kościół partykularny czasem używane są zamiennie (DE 14), czasem zaś w odrębnym znaczeniu, jako określające inne rzeczywistości.

Próbując znaleźć istotę pojęcia należy odczytać je w kontekście używanym przez Ojców Soborowych. Odnoszą oni Kościół lokalny do źródeł nowotestamentalnych (por. Dz 14,23; 20,17), w świetle których odczytać można jego następujące podstawowe elementy: prawowitość, trwanie przy pasterzu, określone miejsce (terytorium) i zgromadzenie konkretnych wiernych. W ujęciu biblijnym widoczne staje się również wzajemne dopełnianie się Kościoła Powszechnego i Kościoła lokalnego w Kościele Chrystusowym, które nie przedstawiają różnych rzeczywistości, ale tę samą rozważaną z różnych punktów widzenia.

Kościół lokalny w świetle dokumentów soborowych jest wydarzeniem Kościoła powszechnego w konkretnym miejscu i czasie. Uwarunkowany jest wszystkimi relacjami zachodzącymi pomiędzy jego członkami. Jego zasadnicze elementy zawierają się w pojęciu określonej terytorialnie i demograficznie wspólnoty żyjącej wiarą, nadzieją i miłością, posiadającej biskupa jako pasterza. Podstawowe rozumienie Kościoła lokalnego mieści się zatem w diecezji przedstawianej w dokumentach soborowych jako zaistnienie Ludu Bożego. Określana jest ona Kościołem w sposób bezpośredni – jest w niej obecny Jezus Chrystus i jest obecna rzeczywistość Kościoła.

Parafia jako miejsce doświadczenia Boga

Kościół jest ściśle i nierozerwalnie związany ze swoim Założycielem, jest to więź historyczno-zbawcza, dotykająca Chrystusa i wszystkich wierzących. Po śmierci i zmartwychwstaniu Zbawiciela Kościół jawi się jako szczególne miejsce Jego przebywania, według słów: Gdzie są dwaj albo trzej zebrani w imię moje, tam jestem pośród nich (Mt 18,20). Relacja ta jest obustronna – Kościół z kolei jest najbardziej uchwytny tam, gdzie Chrystus staje się obecny wśród wierzących. Zatem rzeczywistością, w której ta relacja jest najbardziej intensywna jest sprawowana Eucharystia. W niej personalistyczny i sakramentalny charakter Kościoła jako znaku zjednoczenia z Bogiem i ludźmi jest szczególnie uwidoczniony.

Podstawową cząstką Kościoła diecezjalnego jest parafia (por. KL 42), w której w pewien sposób urzeczywistnia się Kościół powszechny (por. KL 42, KK 26, DM 37). Jej fundament to przede wszystkim Słowo Boże, wiara w Chrystusa, sakramenty (zwłaszcza Eucharystia) oraz obecność Boga w codziennej rzeczywistości.

Parafia ujmowana jako miejsce przeżywania rzeczywistości Kościoła w konkretnym, ludzkim kształcie staje się w ten sposób rzeczywistością o nadprzyrodzonym charakterze. Mistyczne Ciało Chrystusa staje się w niej urzeczywistnione, najbardziej konkretne i realne. Ze wszystkich wspólnot to parafia jest miejscem najliczniejszych i najbardziej różnorodnych spotkań wiernego z Chrystusem. Urzeczywistnienie całego misterium zbawczego we wspólnocie parafialnej pozwala określić ją miejscem szczególnego przedstawienia Kościoła widzialnego ustanowionego na całej ziemi (KL 42).

Relacja między Kościołem a parafią jest szczególnie intensywna, znacznie bardziej, niż jakiejkolwiek innej wspólnoty o charakterze lokalnym. Parafia jest urzeczywistnieniem Kościoła partykularnego i konkretyzacją Kościoła dla poszczególnego wierzącego. Jest ostatecznym umiejscowieniem Kościoła, a nawet samym Kościołem zamieszkującym wśród wiernych. Znakiem łączności między Kościołem partykularnym a parafią jest proboszcz – prezbiter posłany przez biskupa, aby zajmował się tą cząstką Ludu Bożego jako jej pasterz (por. KK 28). Dzięki ścisłemu powiązaniu z Kościołem partykularnym parafia uczestniczy w funkcjach i zadaniach Kościoła powszechnego.

Dzięki tej istotnej relacji między Kościołem a parafią można określić tę ostatnią jako szczególne miejsce spotkania z Bogiem (por. KK 26). Z obserwacji wynika, że człowiek, który szuka Chrystusa, spotyka go przede wszystkim w konkretnej, najbliższej wspólnocie. Konkretne zaś miejsce jest główną, naturalną, niezłożoną i pierwotną podstawą życia parafialnego jako wspólnoty eucharystycznej. Zatem wierny, który jest w relacji z Jezusem Chrystusem, spotyka się z Nim przede wszystkim w parafialnej wspólnocie eucharystycznej. Kształtowanie takiej relacji jest skorelowane z zadomowieniem się w Kościele jako swoim najbliższym środowisku. Środowisko to jednoznacznie jest powiązane z parafią jako strukturą, w której czynnik terytorialności jest jedną z konstytuujących ją rzeczywistości.

Parafia Kościołem lokalnym?

W literaturze przedmiotu można znaleźć różne poglądy przedstawiające problem parafii jako Kościoła lokalnego. Zasadniczo w żadnym dokumencie soborowym parafia nie jest bezpośrednio nazwana Kościołem lokalnym. Niemniej zdaniem wielu autorów istnieje wiele przesłanek, by nazewnictwo takie było prawidłowe, choćby w sensie pośrednim.

Nie ma wątpliwości, że parafia ma charakter eklezjalny, jednak może on być właściwie zrozumiany jedynie w kontekście łączności z własnym biskupem. Podstawą tej łączności jest proboszcz posłany przez biskupa do konkretnej wspólnoty wiernych. Wskaźnikiem eklezjalności wspólnot parafialnych jest więc trwanie przy swoich pasterzach. Niemniej wydaje się, że używanie nazwy Kościół lokalny na określenie jednocześnie diecezji, jak i parafii (czyli części Kościoła lokalnego) nie jest zupełnie poprawne. Dokumenty soborowe używają pojęcia lokalne zgromadzenia wiernych w dwojakim znaczeniu – wspólnot, którym przewodzi biskup oraz wspólnot, w których pasterzują prezbiterzy ustanowieni przez biskupa. Wspólnoty takie mogą być nazwane imieniem Kościoła Bożego (KK 28), ale jedynie w sposób pośredni. Warunkiem jest realizowanie przez wspólnotę elementów kościelnotwórczych – zatroskanie o jedność z Bogiem, karmienie się Słowem i Ciałem Pańskim, trwanie w jedności z biskupem.

W parafii wyczerpują się wszystkie istotne cechy Kościoła lokalnego, zatem w pewien sposób jest ona jego realizacją. Z tego faktu niektórzy autorzy wyciągają wniosek, że nazywanie parafii Kościołem lokalnym jest jak najbardziej uprawnione. Należy jednak przy tym pamiętać, że jest to określenie właściwe jedynie w znaczeniu pośrednim, w sensie hierarchicznego podporządkowania – gdy parafia ujmowana jest w kontekście własnego Kościoła lokalnego i powiązana przez prezbiterów z biskupem.